SI MAMANG

Ni Maria Luisa Defante-Gibraltar

MOTHERS Day, kahigayunan naton nga handurawon ang aton iloy kon sia
madugay na nagtaliwan sa sini nga kalibutan.

Sa akon bahin, gusto ko gid handurawon si Mamang, ang akon iloy.
Sa tanan siguro nga iloy, sia na ang pinakaestrikta nga iloy sa kalibutan.
Pagka-estrikta nga amon nga mga mag-utod ginapasalamatan sang tuman.
"Wala sang balon nga kuarta. Todohi ninyo pamahaw kag magbalon sang
tinanok nga mais. May ara dira nga tinanok nga saging kag tinanok nga
kamote para sa recess ninyo. Mabusog gid kamo sina nga indi na kinahanglan
ang dulse kag chicharon nga ina. Wala pulos nga pagkaon nga nagapaguba
sang inyo nga ngipon!"

Ina si Tia Diday, ang amon iloy. Nagtapos kami sa elementarya nga wala
nagabalon-kuarta kag busog kami sang pamahaw nga iya ginaluto para gid sa
amon. Kag labi nga busog kami kon recess time kay may balon kami nga
tinanok nga mais, saging ukon kamote man.

Sa tigpalanyaga, manamit nga ginisa nga monggo nga may lunod nga pasayan
kag balunggay ang linuto ni Mamang. Nagahulat na sa amon lamesa. Kag may
luto nga kapayas para sa amon tanan. A, basta permi lang utan ang amon
dapli. Preska nga mga utanon gikan sa malapad nga lagwerta sang amon amay.
Man, mapisan ang amon ginikanan sa pagpananum sang mga utanon.

"Ikaw, Maria Lusia, kimitkimit ang pangaon mo kay nagpang-os ka naman sang
tubo didto sa eskwelahan, no?" usisa ni Mamang. Ang bug-os ko nga ngalan
ang ginasambit sang akon iloy kon may nahimo ako nga sala."Wala, Mang a," nagaduko ko nga sabat.
"Wala gali? Ato si Nita, nanugid sa akon nga naghapit kamo sa katubohan
kag namanggi-tubo. Maabtan gani kamo sang kabo ni Lizares, akigan gid kamo
kag dakpon!"

Kon Sabado, aga pa, ginapukaw na kami sang amon iloy agod maobra ang
na-schedule namon nga trabaho.

"Inday, ang balay ha? Ikaw ang little mother subong kay maninda kami ni
Oting sa Murcia. Wala na unod ang aton tiangge," bilin ni Mamang sa akon.
"Ang linabhan ha? Ang masarangan mo lang nga labhan mo. Kag indi
pag-usikan ang habon sa pulopahabok ninyo, ha?"

"Si Nene Lucit, Mang ay. Sia man ang nagausik sang habon.. tapos, hampang
lang sia nga wala 'gabulig sa akon. Malibang pa 'ko 'ya kay Marsit."

"Oy, Nene Lucit, buligan mo si Inday ha? Ang mga tanom nga bulunyagan kag
banga, pun-on mo ha? Karon awayon mo naman ang magulang mo kon suguon ka
niya."Laghong lang ang sabat sining manghod ko nga sunod sa akon. Pagkatalikod
nanday mamang kag sang isa ko pa ka manghod nga si Oting, ato na sia
nagdalagan upod sa iya barkada kag maghampang nga aga pa.

"Nene Lucit, bayaan mo ko di nga damu obra ta nga duha?" panawag ko sa
manghod ko nga naghuyab na palayo agud maghampang. Wala niya ginsapak ang
panawag ko sa iya.

"Hay, dayaw gid ko sa manghod ko nga ina. Ako lang ang iya diri pabay-an
sa mga obra nga ginbilin ni Mamang sa amon nga duha nga amon obrahon,"
panghayhay ko nga nagsugod na sa akon trabaho.

"Oy, indi kamo magtulog kon indi kamo makapanipilyo ha? agud nga matinlo
ang inyo ngipon, mahamot ang inyo ginhawa kag indi kamo mag-antos sa guab.
Para sa agood health kon nagapanipilyo sang ngipon every after eating."
Estrikto gid ang amon iloy kon pag-atipan sang ngipon ang pagahambalan."Magkaon gid sang madamo nga utan kay ini nagabulig gid mangon healthy ang
inyo ngipon," sulit-sulit sina sang amon iloy sa tagsa nga magluto sia
sang utan agud amon idapli.

Ang pagka-estrikta ni Mamang sa pag-atipan sang amon ngipon amo gid siguro
ang kabangdanan kon ngaa matahom kag wala sang guab ang amon mga ngipon.
Dugang pa nga indi kami makakaon sang dulse kag mga pinatam-is. Kon
makakaon gid man, ginapasipilyo kami dayon ukon ginapapangalimog. Kag
perme nga utan kag prutas gid ang amon ginakaon, fresh from our garden.At 63, intact pa ang mga ngipon ko. May nga duha nga ngipon nga may guab
nga ginapa-dentista dayon agud mapastahan. Gani, tubtub sa sini nga edad,
wala ako makadumdom nga naghibi ako sa sakit-ngipon.

"Ikaw, Maria Lusia ha?" Maria Lusia naman! Kumod ko. "Siling sang Grade IV
teacher mo, nagaagunto ka kuno kon mag-oral reading? Ina! Ina ang nakuha
mo sa saot mo nga saot! Abi, untati na inang saut-saot mo ha? silingon mo
sa P.E. teacher mo nga indi ka na mag-entra sa group of dancers sang inyo
school. Indi ka na imo katuon sang practice lang nga practice sang inyo
saot. Magpulaw ka karon sang oral reading kay pamatian ko! Nabatian mo?"
Masaku ang hangdo ko kay Mamang.

"Inday, amo sini ang magpanursi ay. Tuo nga kamot ang dapat mag-uyat sang
dagom. Na, ina! Baw, kabuot kag kapisan sang anak ko," kag paulanan ako
halok sang estrikta ko nga iloy.Pero wala sia makahibalo nga kon magtalikod sia kag bayaan ako sa akon
papanursi, ginasaylo ko ang dagom sa akon wala nga kamot nga amo gid ang
nasahuan ko mag-uyat-dagom kon nagapanursi ako. Man dasig ang pagpanahi ko
kon sa wala nga kamot ang dagom ko. Man walis ako.Tubtob sa pag-uyat sang binangon kag kutsilyo, walis ako. Indi gid tani ang ginatinguhaan ni Mamang nga makuha sa akon. Ang paggamit sang wala ko
nga kamot sa pagpanahi, pag-uyat binangon kag pasgulat kag paggamit sang
kutsara. Pero sa paggamit-dagom kag paggamit binangon kag kutsilyo, wala
gid nga kamot ang gamit ko.

"Ti, kon gusto mo gid magmaestra, sige. Pero tani, gusto ko nga ma-nars
ka. Ina ang ambisyon ko pero wala matuman kay indi magsugot ang tatlo ko
ka mga magulang nga lalaki kay kahigko kuno nga trabaho. Kon magmaestra
ka, be the best teacher in the whole Philippines." Nagkadlaw ako sadto sa
akon iloy samtang ginahakos ko sia.

"Impossible dream ina, Mang," napautwas ko. Matuos man. Sadto nga tion nga
lamharon pa ako kag sa elementarya pa lang, daw wala pa man namoda sadto
ang magtukib sang best teacher sa bilog nga pungsod.

Impossible dream gid matuod. Man, bastante na sa akon nga magmaestra ako
agud mangin pareho ako sa paborito ko nga maestras ang Grade IV ako nga si
Miss Artis Cordova. Sia gid ang nagtudlo sa akon sa pagbasa sang maayo
tungod ginpulihan nila ako ni Mamang nga magbirabira practice oral reading
every noontime from Monday to Friday.

"A, basta, matuman inang siling ko kon magtinguha ka sang maayo," insister
sang akon iloy.Daw linabo sa bato ang ginambal sang akon iloy. Ang iya panganay nga anak
nga babae nangin 2003 Metrobank Outstanding Teacher of the Philippines at
59.Nahiba-an ko nga nalipay gid ang akon amay kag iloy sa sining kadalag-an
nga ginahalad ko para sa ila kadungganan bisan madugay na sila nga
nagtaliwan sa sini nga kalibutan.

"Mang, natuman ang bilin mo sa akon. I love you and I miss you so much.
Salamat gid sa pag-estrikto mo sa akon kag sa akon mga utod, Happy
Mother's day.

Happy Mother's Day.

KATAPUSAN